рднाрд░рддीрдп рджंрдб рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдзाрд░ा 498A: рдПрдХ рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг — рд╡िрдзिрдХ, рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े
рднूрдоिрдХा:
рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддि рд╕рджिрдпों рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖рдордп рд░рд╣ी рд╣ै। рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рдвाँрдЪा, рджрд╣ेрдЬ рдк्рд░рдеा, рдШрд░ेрд▓ू рд╣िंрд╕ा, рдПрд╡ं рдЖрд░्рдеिрдХ рдиिрд░्рднрд░рддा рдЬैрд╕े рдХाрд░рдХों рдиे рдорд╣िрд▓ा рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг рдХे рдоाрд░्рдЧ рдоें рдЕрдиेрдХ рдмाрдзाрдПं рдЙрдд्рдкрди्рди рдХीं। рдРрд╕े рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рднाрд░рддीрдп рд╡िрдзाрдпिрдХा рдж्рд╡ाрд░ा 1983 рдоें рднाрд░рддीрдп рджंрдб рд╕ंрд╣िрддा рдоें рдзाрд░ा 498A рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा — рдПрдХ рдРрд╕ा рджंрдб рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдЬो рд╡िрд╡ाрд╣िрддा рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХो рдкрддि рдФрд░ рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдкрдХ्рд╖ рдХी рдХ्рд░ूрд░рддा рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рдзाрд░ा 498A рдХा 360-рдбिрдЧ्рд░ी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХाрдиूрдиी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा, рди्рдпाрдпाрд▓рдпीрди рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг, рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рднाрд╡, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЯрдХрд░ाрд╡, рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд╡िрдзि рдЕрдз्рдпрдпрди, рд░ाрдЬ्рдп-рд╕्рддрд░ीрдп рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг, рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдбेрдЯा, рдФрд░ рд╡िрдзिрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рд▓ेрдЦ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХेрд╡рд▓ рд╡िрдзिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рд╕े рдЬुрдб़े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдоाрдирд╕िрдХ рдк्рд░рднाрд╡ों рдХो рднी рд╕рдордЭрдиा рд╣ै।
рдзाрд░ा 498A: рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि (498 A IPC research article )
1983 рдоें рдзाрд░ा 498A рдХो IPC рдоें рдЬोрдб़ा рдЧрдпा। рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рднाрд░рддीрдп рдХाрдиूрди рдоें рдРрд╕ी рдХोрдИ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдирд╣ीं рдеी рдЬो рд╡िрд╡ाрд╣िрддा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдШрд░ेрд▓ू рд╣िंрд╕ा, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЙрдд्рдкीрдб़рди рдпा рджрд╣ेрдЬ рдк्рд░рддाрдб़рдиा рд╕े рдмрдЪा рд╕рдХे। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे 1980 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдорд╣िрд▓ा рд╕ंрдЧрдардиों рдХे рджрдмाрд╡, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ों рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा।
рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдеा:
- рджрд╣ेрдЬ рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣िंрд╕ा рдХो рд░ोрдХрдиा,
- рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдХाрдиूрдиी рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рджेрдиा,
- рдШрд░ेрд▓ू рд╣िंрд╕ा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХाрдиूрдиी рдЙрдкाрдп рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा।
рдзाрд░ा 498A рдХा рд╡िрдзिрдХ рдвांрдЪा рдФрд░ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди
рдзाрд░ा 498A рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд, рдкрддि рдпा рдЙрд╕рдХे рд╕ंрдмंрдзी рдпрджि рд╡िрд╡ाрд╣िрддा рдорд╣िрд▓ा рдХे рд╕ाрде рдХ्рд░ूрд░рддा рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕े 3 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдФрд░ рдЬुрд░्рдоाрдиा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं:
- рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ рдпा рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдХ्рд░ूрд░рддा,
- рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХे рд▓िрдП рдЙрдХрд╕ाрдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि,
- рджрд╣ेрдЬ рдХी рдоांрдЧ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЙрдд्рдкीрдб़рди।
рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХी рдк्рд░рдХृрддि:
- рд╕ंрдЬ्рдЮेрдп (Cognizable)
- рдЧैрд░-рдЬрдоाрдирддी (Non-bailable)
- рдЧैрд░-рд╕рдордЭौрддा рдпोрдЧ्рдп (Non-compoundable)
рдЗрд╕ рдзाрд░ा рдоें FIR рджрд░्рдЬ рд╣ोрддे рд╣ी рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕рдХे рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдирддा рд╣ै।
'рдХ्рд░ूрд░рддा' рдХी рдХाрдиूрдиी рдкрд░िрднाрд╖ा
рдХ्рд░ूрд░рддा рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं:
- рдиिрд░ंрддрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдЙрдд्рдкीрдб़рди
- рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдоाрд░рдкीрдЯ рдпा рдзрдордХी
- рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рд╕ंрдХрдЯ рдоें рдбाрд▓рдиा
- рджрд╣ेрдЬ рдХी рдмाрд░-рдмाрд░ рдоांрдЧ
рди्рдпाрдпाрд▓рдпीрди рд╡्рдпाрдЦ्рдпा: рдХेрд╕ рд▓ॉ рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░िрдкुрд╖्рдЯि
- Arnesh Kumar v. State of Bihar (2014): рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдЧрдпा рдХि рдкुрд▓िрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдмिрдиा рдЬांрдЪ рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рд╣ै।
- Rajesh Sharma v. State of U.P. (2017): рдлैрдоिрд▓ी рд╡ेрд▓рдлेрдпрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢, рддाрдХि рдЭूрдаे рдоाрдорд▓े рд░ोрдХे рдЬा рд╕рдХें।
- Social Action Forum for Manav Adhikar (2018): рдЗрд╕ рд╕िрдлाрд░िрд╢ рдХो рд╡ैрдзाрдиिрдХ рд░ूрдк рдирд╣ीं рдоिрд▓ा, рдкрд░ंрддु рдХोрд░्рдЯ рдиे рд╡िрд╡ेрдХрдкूрд░्рдг рдЬांрдЪ рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा।
- Preeti Gupta v. State of Jharkhand (2010): рдХोрд░्рдЯ рдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд╣ा рдХि рдЕрдиेрдХ рдмाрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдзाрд░ा 498A рдХा рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै।
- Manju Ram Kalita v. State of Assam (2009): рдоाрдоूрд▓ी рддрдиाрд╡ рдХो рдХ्рд░ूрд░рддा рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा।
- Sushil Kumar Sharma v. Union of India (2005): рдХोрд░्рдЯ рдиे рдоाрдиा рдХि рдЭूрдаे рдХेрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕्рдеा рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुंрдЪाрддे рд╣ैं।
NCRB рдЖँрдХрдб़े рдФрд░ рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
NCRB рдбेрдЯा 2010–2023 рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░:
- рдФрд╕рддрди рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ 1,20,000 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХेрд╕ рджрд░्рдЬ рд╣ोрддे рд╣ैं।
- FIR рджрд░्рдЬ рд╣ोрддे рд╣ी 60% рд╕े рдЕрдзिрдХ рдоाрдорд▓ों рдоें рддрдд्рдХाрд▓ рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी рд╣ोрддी рд╣ै।
- Conviction rate рд╕िрд░्рдл 14–18% рдХे рдмीрдЪ рд░рд╣ा рд╣ै।
- рдкिрдЫрд▓े 10 рд╡рд░्рд╖ों рдоें 10 рд▓ाрдЦ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдоाрдорд▓े рд▓ंрдмिрдд рд╣ैं।
498A рдХा рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдк्рд░рднाрд╡
рдЗрд╕ рдзाрд░ा рдиे:
- рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╕рд╢рдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рдЖрд╡ाрдЬ рджी рд╣ै।
- рдкрд░ंрддु рдЗрд╕рдХा рдЕрддि рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рд░िрд╢्рддों рдХो рддोрдб़рдиे рдоें рдХाрд░рдг рдмрдиा।
- рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдоाрдирд╕िрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा рд╣ै।
- рди्рдпाрдпिрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдкрд░ рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рднाрд░ рдкрдб़ा рд╣ै।
рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрд░ рд╕्рдеिрддि
рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓, рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рджिрд▓्рд▓ी рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдХेрд╕ рджрд░्рдЬ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╡िрд╢ेрд╖рддः рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рджрд╣ेрдЬ рдЙрдд्рдкीрдб़рди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рд╣ेрддु рднी рдЗрд╕рдХा рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै।
рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд╡िрдзि рдЕрдз्рдпрдпрди
USA: VAWA рдХे рддрд╣рдд рдкुрдирд░्рд╡ाрд╕, рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрд░ाрдорд░्рд╢ рдФрд░ рдЖрд╢्рд░рдп рдЧृрд╣ рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ै।
UK: Domestic Abuse Act 2021 рдоें рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдЖрджेрд╢ рд╕े рдкूрд░्рд╡ mandatory risk assessment рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
France & Germany: рдХ्рд░ूрд░рддा рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ рд░ाрд╣рдд рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी рдЕंрддिрдо рдЙрдкाрдп рд╣ै।
рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рдХे рдк्рд░рдХाрд░
- рдЭूрдаे рдЖрд░ोрдк рд╕े рдк्рд░рддिрд╢ोрдз
- рдмिрдиा рджрд╣ेрдЬ рдЙрдд्рдкीрдб़рди рдХे рдХेрд╕ рджрд░्рдЬ
- рдкूрд░े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдПрдХрд╕ाрде рдиाрдордЬрдж рдХрд░ рджेрдиा
- рд╡िрд╡ाрд╣ рд╡िрдЪ्рдЫेрдж рдоें рдоोрд▓рднाрд╡ рдХे рд▓िрдП рдХाрдиूрдиी рджрдмाрд╡
рд╡िрдзिрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ
- 498A рдХो рдЖंрд╢िрдХ рд░ूрдк рд╕े compoundable рдХिрдпा рдЬाрдП।
- рдкрд╣рд▓े mandatory mediation рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ो।
- рдЭूрдаे рдХेрд╕ рдХे рд▓िрдП Sec 211 IPC рдФрд░ CrPC 250 рд▓ाрдЧू рд╣ों।
- Fast-track courts рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ों।
- рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ рдХी рдЕрдиुрдорддि рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХी рдЬाрдП।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдзाрд░ा 498A рднाрд░рддीрдп рд╡िрдзिрдХ рддंрдд्рд░ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╢рдХ्рддि рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै, рдкрд░ंрддु рди्рдпाрдп рддрднी рдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрдм рд╡рд╣ рд╕ंрддुрд▓िрдд рд╣ो। рдХेрд╡рд▓ рдорд╣िрд▓ा рд╣ी рдирд╣ीं, рдкुрд░ुрд╖, рдоाрддा-рдкिрддा, рдмрд╣рди-рднाрдИ, рд╕рднी рдХी рдЧрд░िрдоा рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиा рдХाрдиूрди рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ै। рд╡िрдзाрдпिрдХा рдФрд░ рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдХो рдоिрд▓рдХрд░ рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕ंрддुрд▓рди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдЬिрд╕рд╕े рди рддो рдЙрдд्рдкीрдб़рди рд╣ो, рди рд╣ी рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ।
рдЕрд╕्рд╡ीрдХрд░рдг: рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рд╣ेрддु рд╣ै। рдХृрдкрдпा рдХाрдиूрдиी рдкрд░ाрдорд░्рд╢ рд╣ेрддु рдЕрдзिрд╡рдХ्рддा рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░ें।