рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг (Maintenance) рдХा рдХाрдиूрди: рдПрдХ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЧाрдЗрдб
рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг, рдЬिрд╕े рдЖрдо рднाрд╖ा рдоें 'рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддा' рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд╣ाрдпрддा рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрд░िрдоा рдХा рдПрдХ рд╕ाрдзрди рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдХाрдиूрди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै рдХि рдХोрдИ рднी рд╡्рдпрдХ्рддि, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдорд╣िрд▓ाрдПं, рдмрдЪ्рдЪे рдФрд░ рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдоाрддा-рдкिрддा, рд╡िрд╡ाрд╣ рдЯूрдЯрдиे рдпा рдкрд░िрдд्рдпाрдЧ рдХे рдмाрдж рдмेрд╕рд╣ाрд░ा рдФрд░ рдиिрд░ाрд╢्рд░िрдд рди рд░рд╣ рдЬाрдПं। рдпрд╣ рдХाрдиूрди рдХिрд╕ी рдХो рджंрдбिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХрдордЬोрд░ рд╕рджрд╕्рдпों рдХो рдПрдХ рд╕рдо्рдоाрдирдЬрдирдХ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХा рджाрд╡ा рдХौрди рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै?
рднाрд░рддीрдп рдХाрдиूрди рдХे рддрд╣рдд, рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХा рджाрд╡ा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं:
- рдкрдд्рдиी: рд╡рд╣ рдкрдд्рдиी рдЬो рдЕрдкрдиा рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рддрд▓ाрдХрд╢ुрджा рдкрдд्рдиी рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै, рдЬрдм рддрдХ рдХि рд╡рд╣ рдкुрдирд░्рд╡िрд╡ाрд╣ рди рдХрд░ рд▓े।
- рдмрдЪ्рдЪे: рдиाрдмाрд▓िрдЧ рдмрдЪ्рдЪे (рд╡ैрдз рдпा рдЕрд╡ैрдз)। рд╡рдпрд╕्рдХ рдмрдЪ्рдЪे рднी рдпрджि рд╡े рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдпा рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдХ्рд╖рдо рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиा рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे। рд╡рдпрд╕्рдХ рдЕрд╡िрд╡ाрд╣िрдд рдмेрдЯी рднी рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХा рджाрд╡ा рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।
- рдоाрддा-рдкिрддा: рд╡े рдоाрддा-рдкिрддा (рдкिрддा рдпा рдоाрддा) рдЬो рдЕрдкрдиा рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ैं।
рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХाрдиूрдиी рдк्рд░ाрд╡рдзाрди
рднाрд░рдд рдоें рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХा рджाрд╡ा рдХрдИ рдХाрдиूрдиों рдХे рддрд╣рдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдкीрдб़िрдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдзрд░्рдо рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।
- рджंрдб рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕ंрд╣िрддा, 1973 рдХी рдзाрд░ा 125 (CrPC 125): рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдЖрдо, рдд्рд╡рд░िрдд рдФрд░ рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै। рдХोрдИ рднी рдорд╣िрд▓ा, рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рдзрд░्рдо рдХी рд╣ो, рдЗрд╕ рдзाрд░ा рдХे рддрд╣рдд рдЕрдкрдиे рдкрддि рд╕े рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХा рджाрд╡ा рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рддрдд्рдХाрд▓ рд░ाрд╣рдд рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рд╣ै।
- рд╣िрди्рджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1955 (рдзाрд░ा 24 рдФрд░ 25): рдпрд╣ рдХाрдиूрди рдХेрд╡рд▓ рд╣िंрджुрдУं рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै।
- рдзाрд░ा 24 (рд╡ाрджрдХाрд▓ीрди рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг): рддрд▓ाрдХ рдпा рдЕрди्рдп рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рдоाрдорд▓ा рдЪрд▓рдиे рдХे рджौрд░ाрди, рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдХрдордЬोрд░ рдкрдХ्рд╖ (рдкрддि рдпा рдкрдд्рдиी) рджूрд╕рд░े рдкрдХ्рд╖ рд╕े рдоुрдХрджрдоे рдХा рдЦрд░्рдЪ рдФрд░ рдоाрд╕िрдХ рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддा рдоांрдЧ рд╕рдХрддा рд╣ै।
- рдзाрд░ा 25 (рд╕्рдеाрдпी рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг): рддрд▓ाрдХ рдХी рдбिрдХ्рд░ी рдХे рдмाрдж, рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдПрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХो рджूрд╕рд░े рдкрдХ्рд╖ рдХे рд▓िрдП рд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рд╕े рдПрдХрдоुрд╢्рдд рдпा рдоाрд╕िрдХ рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддा рджेрдиे рдХा рдЖрджेрд╢ рджे рд╕рдХрддा рд╣ै।
- рдШрд░ेрд▓ू рд╣िंрд╕ा рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 2005 (рдзाрд░ा 20): рдпрд╣ рдХाрдиूрди рдШрд░ेрд▓ू рд╣िंрд╕ा рд╕े рдкीрдб़िрдд рдорд╣िрд▓ा рдХो 'рдзрдиीрдп рдЕрдиुрддोрд╖' (Monetary Relief) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрди्рдп рдХाрдиूрдиों рдХे рддрд╣рдд рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рд░ाрд╣рдд рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╣ै।
- рд╣िрди्рджू рджрдд्рддрдХ рдЧ्рд░рд╣рдг рдФрд░ рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1956: рдпрд╣ рднी рд╣िंрджुрдУं рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╕िрд╡िрд▓ рдЙрдкрдЪाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рди्рдпाрдпिрдХ рдиिрд░्рдгрдп рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдХाрдиूрди рдХो рджिрд╢ा рджी
рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХे рдХाрдиूрди рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рдХे рдЗрд╕े рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдоाрдирд╡ीрдп рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдмрдиाрдпा рд╣ै।
1. рдоोрд╣рдо्рдордж рдЕрд╣рдордж рдЦाрди рдмрдиाрдо рд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдмेрдЧрдо (1985)
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡: рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХे рд╕рдмрд╕े рдЪрд░्рдЪिрдд рдоाрдорд▓ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдлैрд╕рд▓ा рд╕ुрдиाрдпा рдХि CrPC рдХी рдзाрд░ा 125 рдПрдХ рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдХाрдиूрди рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рд╕рднी рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै, рдЪाрд╣े рдЙрдирдХा рдзрд░्рдо рдХुрдЫ рднी рд╣ो। рдХोрд░्рдЯ рдиे рдХрд╣ा рдХि рдПрдХ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкрддि рдЕрдкрдиी рддрд▓ाрдХрд╢ुрджा рдкрдд्рдиी рдХो рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдмाрдз्рдп рд╣ै, рдЕрдЧрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ै। рдЗрд╕ рдлैрд╕рд▓े рдиे рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рдПрдХ рдмрдб़ी рдмрд╣рд╕ рдЫेрдб़ рджी рдеी।
2. рдХрд▓्рдпाрдг рдбे рдЪौрдзрд░ी рдмрдиाрдо рд░ीрддा рдбे рдЪौрдзрд░ी (2017)
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡: рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХी рд░ाрд╢ि рддрдп рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рджिрд╢ाрдиिрд░्рджेрд╢ рджिрдпा। рдХोрд░्рдЯ рдиे рдХрд╣ा рдХि рд╣ाрд▓ांрдХि рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдлॉрд░्рдоूрд▓ा рдирд╣ीं рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдкрддि рдХे рд╢ुрдж्рдз рд╡ेрддрди (Net Salary) рдХा 25% рдкрдд्рдиी рдХे рд▓िрдП рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдПрдХ "рдЙрдЪिрдд рдФрд░ рди्рдпाрдпрд╕ंрдЧрдд" рд░ाрд╢ि рдоाрдиी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдЬ рднी рдХрдИ рдоाрдорд▓ों рдоें рдПрдХ рдоाрдирдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
3. рд░рдЬрдиेрд╢ рдмрдиाрдо рдиेрд╣ा (2020)
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡: рдпрд╣ рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХे рдоाрдорд▓ों рдоें рдЕрдм рддрдХ рдХा рд╕рдмрд╕े рд╡्рдпाрдкрдХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдиिрд░्рдгрдп рд╣ै। рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдкूрд░े рднाрд░рдд рдХे рд╕рднी рди्рдпाрдпाрд▓рдпों рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╕्рддृрдд рджिрд╢ाрдиिрд░्рджेрд╢ рдЬाрд░ी рдХिрдП рддाрдХि рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдПрдХрд░ूрдкрддा рд▓ाрдИ рдЬा рд╕рдХे।
рдоुрдЦ्рдп рдиिрд░्рджेрд╢:
- рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдЕрдкрдиी рд╕ंрдкрдд्рддि рдФрд░ рджेрдирджाрд░िрдпों рдХा рдПрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣рд▓рдлрдиाрдоा (Affidavit of Assets and Liabilities) рджाрдЦिрд▓ рдХрд░рдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै।
- рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХा рдЖрджेрд╢ рдЙрд╕ рддाрд░ीрдЦ рд╕े рд▓ाрдЧू рдоाрдиा рдЬाрдПрдЧा рдЬिрд╕ рддाрд░ीрдЦ рдХो рдпाрдЪिрдХा рджाрдпрд░ рдХी рдЧрдИ рдеी, рди рдХि рдЬिрд╕ рддाрд░ीрдЦ рдХो рдЖрджेрд╢ рджिрдпा рдЧрдпा।
- рд╡िрднिрди्рди рдХाрдиूрдиों рдХे рддрд╣рдд рдк्рд░ाрдк्рдд рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХे рдЖрджेрд╢ों рдХो рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рдкрдд्рдиी рдХो рджोрд╣рд░ा рд▓ाрдн рди рдоिрд▓े, рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓ाрднрдХाрд░ी рдЖрджेрд╢ рдХा рдЪрдпрди рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।
рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХी рд░ाрд╢ि рдХैрд╕े рддрдп рдХी рдЬाрддी рд╣ै?
рди्рдпाрдпाрд▓рдп рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХी рд░ाрд╢ि рддрдп рдХрд░рддे рд╕рдордп рдХोрдИ рдПрдХ рдлॉрд░्рдоूрд▓ा рдирд╣ीं рдЕрдкрдиाрддा, рдмрд▓्рдХि рдХрдИ рдХाрд░рдХों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै:
- рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि।
- рдкрддि рдХी рдЖрдп, рд╕ंрдкрдд्рддि рдФрд░ рджेрдирджाрд░िрдпां।
- рдкрдд्рдиी рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПं рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЕрдкрдиी рдХोрдИ рдЖрдп рдпा рд╕ंрдкрдд्рддि।
- рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕े рдкрд╣рд▓े рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ рдЬिрд╕ рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рдХे рдЖрджी рдеे।
- рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЕрди्рдп рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПं।
- рдкрддि рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рдЕрди्рдп рд▓ोрдЧों рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी।
рдХिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдкрдд्рдиी рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдЦो рд╕рдХрддी рд╣ै?
CrPC рдХी рдзाрд░ा 125(4) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдПрдХ рдкрдд्рдиी рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдЦो рд╕рдХрддी рд╣ै:
- рдпрджि рд╡рд╣ рд╡्рдпрднिрдЪाрд░ (Adultery) рдоें рд░рд╣ рд░рд╣ी рд╣ै।
- рдпрджि рд╡рд╣ рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдЙрдЪिрдд рдХाрд░рдг рдХे рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рдиे рд╕े рдЗрдирдХाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै।
- рдпрджि рд╡े рдЖрдкрд╕ी рд╕рд╣рдорддि рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд░рд╣ рд░рд╣े рд╣ैं।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХा рдХाрдиूрди рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡िрдд्рддीрдп рд▓ेрдирджेрди рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХрд╡рдЪ рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╡िрд╡ाрд╣ рдЬैрд╕े рдкрд╡िрдд्рд░ рд░िрд╢्рддे рдХे рдЯूрдЯрдиे рдкрд░ рдХोрдИ рднी рдкрдХ्рд╖, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдорд╣िрд▓ाрдПं рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे, рдЕрд╕рд╣ाрдп рдФрд░ рдиिрд░ाрд╢्рд░िрдд рди рд╣ों। рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे 'рд░рдЬрдиेрд╢ рдмрдиाрдо рдиेрд╣ा' рдЬैрд╕े рдиिрд░्рдгрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдкाрд░рджрд░्рд╢ी, рди्рдпाрдпрд╕ंрдЧрдд рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдиे рдХा рдПрдХ рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै, рддाрдХि рди्рдпाрдп рди рдХेрд╡рд▓ рд╣ो, рдмрд▓्рдХि рд╕рдордп рдкрд░ рд╣ो।