Criminal Trial Proceedings

рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдПрд╡ं рд░рдгрдиीрддि: рдПрдХ рд╡ृрд╣рдж् рд╡िрдзिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдПрд╡ं рд░рдгрдиीрддि

CrPC рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдПрдХ рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдзिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг: рдЖрд░ोрдк-рд╡िрдиिрд╢्рдЪрдп рд╕े рдиिрд░्рдгрдп рддрдХ

рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдг (Criminal Trial) рднाрд░рддीрдп рди्рдпाрдп рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рд╣ृрджрдп рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд╣ рд╕ंрд░рдЪिрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХिрд╕ी рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рджोрд╖ рдпा рдиिрд░्рджोрд╖िрддा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा 'рдиिрд░्рджोрд╖िрддा рдХी рдЙрдкрдзाрд░рдгा' (presumption of innocence) рдФрд░ 'рдЙрдЪिрдд рдЕрд╡рд╕рд░' (fair hearing) рдХे рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 21 рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдк्рд░рджрдд्рдд рдЬीрд╡рди рдПрд╡ं рджैрд╣िрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдпрд╣ рдоांрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рд╡िрдзि рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдмिрдиा рдЙрд╕рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рдпрд╣ рдЖрд▓ेрдЦ рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕ंрд╣िрддा, 1973 (CrPC) рдХे рддрд╣рдд рд╕рдд्рд░ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдоें рд╡िрдЪाрд░рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा, рдЗрд╕рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЪрд░рдгों, рд░рдгрдиीрддिрдХ рдкрд╣рд▓ुрдУं рдФрд░ рдирд╡ीрдирддрдо рди्рдпाрдпिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें, рдПрдХ рд╡ृрд╣рдж рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै।


рдЕрдз्рдпाрдп I: рд╡िрдЪाрд░рдг рдХा рдж्рд╡ाрд░ - рдЖрд░ोрдк-рд╡िрд░рдЪрди (Framing of Charge)

рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдг рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдЖрд░ोрдк-рд╡िрд░рдЪрди рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЪрд░рдг рд╣ै рдЬो рдкूрд░े рдоुрдХрджрдоे рдХी рджिрд╢ा рддрдп рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрд░ोрдк-рд╡िрд░рдЪрди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдХो рдЙрди рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЖрд░ोрдкों рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдиा рд╣ै рдЬिрдирдХा рдЙрд╕े рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рд╣ै, рддाрдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд╕рдХे।

1.1 рдЙрди्рдоोрдЪрди рдмрдиाрдо рдЖрд░ोрдк-рд╡िрд░рдЪрди (Discharge vs. Framing of Charge): рдзाрд░ा 227 рдПрд╡ं 228 CrPC

рдЬрдм рдкुрд▓िрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрд░ोрдк-рдкрдд्рд░ (Chargesheet) рджाрдЦिрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рдоाрдорд▓ा рд╕рдд्рд░ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХो рд╕ुрдкुрд░्рдж (commit) рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рди्рдпाрдпाрд▓рдп рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ों рдФрд░ рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХे рддрд░्рдХों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рджो рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПं рд╣ैं:

  1. рдЙрди्рдоोрдЪрди (Discharge) - рдзाрд░ा 227: рдпрджि рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ рдпрд╣ рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП "рдХोрдИ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЖрдзाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै" (no sufficient ground for proceeding), рддो рд╡рд╣ рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдХो рдЙрди्рдоोрдЪिрдд рдХрд░ рджेрдЧा।
  2. рдЖрд░ोрдк-рд╡िрд░рдЪрди (Framing of Charge) - рдзाрд░ा 228: рдпрджि рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ рдХी рдпрд╣ рд░ाрдп рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдЙрдкрдзाрд░рдгा рдХрд░рдиे рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै рдХि рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдиे рдЕрдкрд░ाрдз рдХिрдпा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рд▓िрдЦिрдд рд░ूрдк рдоें рдЖрд░ोрдк рд╡िрд░рдЪिрдд рдХрд░ेрдЧा।

"рдЖрд░ोрдк-рд╡िрд░рдЪрди рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░, рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХो рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рдПрдХ рдк्рд░рдмрд▓ рд╕ंрджेрд╣ (grave suspicion) рдХो рдЬрди्рдо рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рдердо рджृрд╖्рдЯрдпा рдоाрдорд▓ा (prima facie case) рдмрдирддा рд╣ै рдпा рдирд╣ीं। рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдХा рдЧрд╣рди рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдпा рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХी рдЬांрдЪ рдЗрд╕ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рд╣ै।"

рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рди्рдпाрдпिрдХ рджृрд╖्рдЯांрдд: рдпूрдиिрдпрди рдСрдл рдЗंрдбिрдпा рдмрдиाрдо рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓ рдХुрдоाрд░ рд╕ाрдорд▓, (1979) 3 SCC 4

рд╡िрдзिрдХ рдПрд╡ं рд░рдгрдиीрддिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓ рдХुрдоाрд░ рд╕ाрдорд▓ рдоें рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╕िрдж्рдзांрдд рдЖрдЬ рднी рдЖрд░ोрдк-рд╡िрд░рдЪрди рдХे рдЪрд░рдг рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ैं। рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХो рдЕрднिрдпोрдЬрди рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд╕рдд्рдп рдоाрдирдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рдЙрди рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рдиे рд╕े рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рддрдд्рд╡ рдмрдирддे рд╣ैं। рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП, рдпрд╣ рд╡िрдЪाрд░рдг рдХी рдердХा рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рдмрдЪрдиे рдХा рдк्рд░рдердо рдФрд░ рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рдЕрд╡рд╕рд░ рд╣ै। рдпрджि рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдпрд╣ рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै рдХि рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХे рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рд╕्рд╡рдпं рдЦंрдбрдирдХाрд░ी рд╣ैं рдпा рдЙрдирд╕े рдХोрдИ рдЕрдкрд░ाрдз рдмрдирддा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै, рддो рдЙрди्рдоोрдЪрди рдХी рдоांрдЧ рдХी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХे рд▓िрдП, рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै рдХि рдПрдХ "рд╕ंрджेрд╣" рдоाрдд्рд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ "рдЧंрднीрд░ рд╕ंрджेрд╣" рдоौрдЬूрдж рд╣ै рдЬो рд╡िрдЪाрд░рдг рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै।


рдЕрдз्рдпाрдп II: рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдХा рдпुрдж्рдз-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (The Arena of Evidence)

2.1 рдЕрднिрдпोрдЬрди рд╕ाрдХ्рд╖्рдп (Prosecution Evidence): рдзाрд░ा 230-231

рдЖрд░ोрдк рд╡िрд░рдЪिрдд рд╣ोрдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд्, рдЕрднिрдпोрдЬрди рдкрд░ рдпрд╣ рднाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдоाрдорд▓े рдХो "рд╕ंрджेрд╣ рд╕े рдкрд░े" (beyond reasonable doubt) рд╕ाрдмिрдд рдХрд░े। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЧрд╡ाрд╣ों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХी рд░рдгрдиीрддि

рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдкрдиे рдЧрд╡ाрд╣ों (рдоुрдЦ्рдпрддः рдкीрдб़िрдд, рдЪрд╢्рдорджीрдж рдЧрд╡ाрд╣, рдбॉрдХ्рдЯрд░, рдЬांрдЪ рдЕрдзिрдХाрд░ी) рдХी рдоुрдЦ्рдп-рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (Examination-in-chief) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдПрдХ рд╕ुрд╕ंрдЧрдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рдХрд╣ाрдиी рдкेрд╢ рдХрд░рдиा рд╣ै рдЬो рдЖрд░ोрдк рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рддрдд्рд╡ рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░े।

рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдХी рд░рдгрдиीрддि

рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдХा рд╕рдмрд╕े рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╣рдеिрдпाрд░ рдк्рд░рддि-рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (Cross-examination) рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХे рдЧрд╡ाрд╣ рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХो рднंрдЧ рдХрд░рдиा, рдЙрд╕рдХे рдмрдпाрди рдоें рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ (contradictions) рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиा, рдЪूрдХ (omissions) рдХो рд░िрдХॉрд░्рдб рдкрд░ рд▓ाрдиा, рдФрд░ рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХी рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╕ंрджेрд╣ рдкैрджा рдХрд░рдиा рд╣ै।

"рдк्рд░рддि-рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╕рдд्рдп рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЕрд╕рдд्рдп рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиे рдХा рдПрдХ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╕ाрдзрди рд╣ै। рдПрдХ рдЧрд╡ाрд╣ рдХी рдЧрд╡ाрд╣ी, рдЬिрд╕рдХी рдк्рд░рддि-рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдХो рдирд╣ीं рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рдЕрдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै।"

рдаोрд╕ рди्рдпाрдпिрдХ рджृрд╖्рдЯांрдд: рдХрд░рддाрд░ рд╕िंрд╣ рдмрдиाрдо рдкंрдЬाрдм рд░ाрдЬ्рдп, (1994) 3 SCC 569

2.2 рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдХा рдХрдерди (Statement of the Accused): рдзाрд░ा 313 CrPC

рдЕрднिрдпोрдЬрди рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдЪрд░рдг рд╣ै। рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХे рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫрддा рд╣ै, рддाрдХि рдЙрд╕े рдЙрди рдкрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рджेрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ рд╕рдХे। рдпрд╣ рд╢рдкрде рдкрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдФрд░ рдоौрди рд░рд╣рдиे рдпा рдЭूрдаा рдЙрдд्рддрд░ рджेрдиे рдХो рдЙрд╕рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╕рдмूрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।

рд╡िрдзिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

рдиाрд░ाрдпрдг рд╕िंрд╣ рдмрдиाрдо рдкंрдЬाрдм рд░ाрдЬ्рдп, AIR 1965 SC 1818 рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рдиिрд░्рдгрдпों рдоें рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдзाрд░ा 313 рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдпांрдд्рд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рд░рдЦрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै। рдпрджि рдРрд╕ा рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा, рддो рдЙрд╕ рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдХो рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा। рд░рдгрдиीрддिрдХ рдорд╣рдд्рд╡: рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП, рдпрд╣ рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдИ рдХрдб़िрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдФрд░ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рд╕े рд╕ीрдзा рд╕ंрд╡ाрдж рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рдЕрдиूрдаा рдЕрд╡рд╕рд░ рд╣ै।

2.3 рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рд╕ाрдХ्рд╖्рдп (Defence Evidence): рдзाрд░ा 233

рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдмрдЪाрд╡ рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХोрдИ рднाрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा (рдЕрдкрд╡ाрджों рдХो рдЫोрдб़рдХрд░), рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕े рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдкेрд╢ рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै। рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рд╕्рд╡рдпं рдПрдХ рдЧрд╡ाрд╣ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкेрд╢ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै (рдзाрд░ा 315), рдпा рдЕрдкрдиे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдЕрди्рдп рдЧрд╡ाрд╣ों рдХो рдмुрд▓ा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдХी рд░рдгрдиीрддि

рдпрд╣ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рдгрдиीрддिрдХ рдиिрд░्рдгрдп рд╣ै। рдпрджि рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХा рдоाрдорд▓ा рд╕्рд╡рдпं рдХрдордЬोрд░ рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ों рд╕े рднрд░ा рд╣ै, рддो рдХрдИ рдмाрд░ рдХोрдИ рднी рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдкेрд╢ рди рдХрд░рдиा рдмेрд╣рддрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рд╕े рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा, рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдоौрдЬूрдж рдХрдоिрдпों рдкрд░ рд╣ी рдЕрдкрдиा рдкूрд░ा рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдкेрд╢ рдХрд░рдиे рд╕े рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХो рдк्рд░рддि-рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЬोрдЦिрдо рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХी рд░рдгрдиीрддि

рдпрджि рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рдЪुрдирддी рд╣ै, рддो рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдЧрд╡ाрд╣ों рдХी рдк्рд░рддि-рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡े рдЕрд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рд╣ैं рдпा рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी рдмाрдж рдоें рдЧрдв़ी рдЧрдИ рд╣ै (an afterthought)।


рдЕрдз्рдпाрдп III: рдЕंрддिрдо рдЪрд░рдг - рдмрд╣рд╕ рдФрд░ рдиिрд░्рдгрдп

3.1 рдЕंрддिрдо рдмрд╣рд╕ (Final Arguments): рдзाрд░ा 234

рдЗрд╕ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рджрд▓ीрд▓ें рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдЕрднिрдпोрдЬрди рдпрд╣ рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиा рдоाрдорд▓ा рд╕ंрджेрд╣ рд╕े рдкрд░े рд╕ाрдмिрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдЕрднिрдпोрдЬрди рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдоौрдЬूрдж рд╕ंрджेрд╣ рдФрд░ рдХрдоिрдпों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддी рд╣ै।

3.2 рдиिрд░्рдгрдп (Judgment): рдзाрд░ा 235

рдмрд╣рд╕ рд╕ुрдирдиे рдХे рдмाрдж, рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ рд╕ाрдХ्рд╖्рдпों рдХे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдиिрд░्рдгрдп рджेрддा рд╣ै। рдиिрд░्рдгрдп рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै:

  1. рджोрд╖рдоुрдХ्рддि (Acquittal): рдпрджि рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдкाрддा рд╣ै рдХि рдЕрднिрдпोрдЬрди рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдХे рджोрд╖ рдХो рд╕ंрджेрд╣ рд╕े рдкрд░े рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╡िрдлрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै।
  2. рджोрд╖рд╕िрдж्рдзि (Conviction): рдпрджि рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдкाрддा рд╣ै рдХि рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдХा рджोрд╖ рдЕрд╕ंрджिрдЧ्рдз рд░ूрдк рд╕े рд╕िрдж्рдз рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।

3.3 рджंрдбाрджेрд╢ рдкрд░ рд╕ुрдирд╡ाрдИ (Hearing on Sentence)

рдпрджि рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдХो рджोрд╖ी рдард╣рд░ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддो CrPC рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирд╡ीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХрд░рддी рд╣ै। рдзाрд░ा 235(2) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рди्рдпाрдпाрд▓рдп рддुрд░ंрдд рджंрдб рдирд╣ीं рд╕ुрдиाрдПрдЧा, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдХो рджंрдбाрджेрд╢ рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ рд╕ुрдиेрдЧा। рдЗрд╕ рд╕्рддрд░ рдкрд░, рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдЕрдкрдиे рдкрдХ्рд╖ рдоें рд╢рдордирдХाрд░ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों (mitigating circumstances) рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै (рдЬैрд╕े, рдЙрд╕рдХा рдпुрд╡ा рд╣ोрдиा, рдкिрдЫрд▓ा рдХोрдИ рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рд░िрдХॉрд░्рдб рди рд╣ोрдиा, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी)। рдЕрднिрдпोрдЬрди рд╡рд░्рдзрдирдХाрд░ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों (aggravating circumstances) рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै (рдЬैрд╕े, рдЕрдкрд░ाрдз рдХी рдХ्рд░ूрд░рддा)।

рд╡िрдзिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

рдмрдЪрди рд╕िंрд╣ рдмрдиाрдо рдкंрдЬाрдм рд░ाрдЬ्рдп, (1980) 2 SCC 684 рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдиिрд░्рдгрдп рдоें, рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдоृрдд्рдпुрджंрдб рдХे рдоाрдорд▓ों рдоें рджंрдбाрджेрд╢ рдкрд░ рд╕ुрдирд╡ाрдИ рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा। рдпрд╣ рд╕िрдж्рдзांрдд рдЕрдм рд╕рднी рдЧंрднीрд░ рдЕрдкрд░ाрдзों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै। рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХो рджंрдб рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддे рд╕рдордп рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрд░ाрдз рдкрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрд░ाрдзी рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдкрд░ рднी рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рд╕ंрддुрд▓िрдд рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ рди्рдпाрдп рдХी рджिрд╢ा рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХрджрдо рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдг рдПрдХ рдмрд╣ु-рдЪрд░рдгीрдп рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЪрд░рдг рдоें рдЕрднिрдпोрдЬрди рдФрд░ рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЕрд╡рд╕рд░ рдФрд░ рдЪुрдиौрддिрдпाँ рдиिрд╣िрдд рд╣ैं। рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рддрде्рдпों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡िрдзि рдФрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХा рдПрдХ рд╕рдЦ्рдд рдЕрдиुрдкाрд▓рди рднी рд╣ै। рдЖрд░ोрдк-рд╡िрд░рдЪрди рдХी рд╕рдЯीрдХрддा рд╕े рд▓ेрдХрд░, рдк्рд░рддि-рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рдХрд▓ा, рдзाрд░ा 313 рдХे рдЙрдЪिрдд рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдФрд░ рджंрдбाрджेрд╢ рдкрд░ рд╕ुрдирд╡ाрдИ рддрдХ, рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЪрд░рдг рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрддुрд▓рди рд╕ाрдзрдиे рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХी рдкрд╡िрдд्рд░рддा рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рд╣ी рдПрдХ рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рди्рдпाрдпрдкूрд░्рдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै।

Previous Post Next Post