Admission and Relevance of Evidence
рдкрд░िрдЪрдп
рди्рдпाрдпिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╕рдмूрддों (Evidence) рдХा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рд╕рдмूрддों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдпрд╣ рддрдп рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХौрди рд╕рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдХौрди рдЧрд▓рдд। рд╕рдмूрддों рдХो рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ (Admission) рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрдирдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा (Relevance) рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХाрдиूрди рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ैं। рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рдкрд╣рд▓ुрдУं, рди्рдпाрдпिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1872 (Indian Evidence Act, 1872) рдХे рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै।
1. рд╕рдмूрддों рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд░
рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХी рдзाрд░ा 3 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╕рдмूрдд рд╡े рддрде्рдп рд╣ैं рдЬो рдХिрд╕ी рдоाрдорд▓े рдХे рд╕рдд्рдпाрдкрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕рдмूрдд рдоुрдЦ्рдпрддः рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं:
- рдоौрдЦिрдХ рд╕рдмूрдд (Oral Evidence): рдЬो рдЧрд╡ाрд╣ों рдХे рдмрдпाрдиों рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं।
- рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬी рд╕рдмूрдд (Documentary Evidence): рд▓िрдЦिрдд рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдпा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░िрдХॉрд░्рдб।
2. Admission of Evidence (рд╕рдмूрддों рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि)
рд╕рдмूрддों рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдХि рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдЙрди्рд╣ें рд╕ुрдирд╡ाрдИ рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░े। рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдиिрдо्рди рдХाрд░рдХों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै:
-
рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХी рд╢рд░्рддें:
- рд╕рдмूрдд рдХो рд╡ैрдз рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।
- рд╡рд╣ рд╕ंрдмंрдзिрдд рдкрдХ्рд╖ рдХे рдоाрдорд▓े рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
-
рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХे рдиिрдпрдо:
- рдзाрд░ा 5: рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╕рдмूрддों рдХो рд╣ी рди्рдпाрдпाрд▓рдп рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ेрдЧा।
- рдзाрд░ा 17: Admission рдХिрд╕ी рднी рдмрдпाрди, рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рдпा рдоौрдЦिрдХ рдХрдерди рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
-
рдЧैрд░-рд╕्рд╡ीрдХृрдд рд╕рдмूрдд:
- рдпрджि рд╕рдмूрдд рдХिрд╕ी рдХाрдиूрди рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдХрд░рдХे рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ो, рддो рдЗрд╕े рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
3. Relevance of Evidence (рд╕рдмूрддों рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा)
рд╕рдмूрдд рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдоाрдорд▓ा рдЬिрди рддрде्рдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै, рдЙрдирд╕े рдЙрд╕рдХा рд╕ीрдзा рд╕ंрдмंрдз рд╣ो।
-
рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХे рдиिрдпрдо:
- рдзाрд░ा 6: Res gestae (рддрде्рдпों рдХी рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा) рд╕े рдЬुрдб़े рд╕рдмूрдд рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं।
- рдзाрд░ा 7: рд╡े рддрде्рдп рдЬो рдШрдЯрдиा рдХा рдХाрд░рдг рдпा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ैं, рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ैं।
- рдзाрд░ा 8: рдЗрд░ाрджे, рджुрд╢्рдордиी, рдпा рддैрдпाрд░ी рд╕े рдЬुрдб़े рддрде्рдп।
- рдзाрд░ा 9: рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рддрде्рдп।
-
рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕рдмूрдд:
- рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕рдмूрдд (Direct Evidence): рдЬो рддрде्рдп рд╕ीрдзे рдШрдЯрдиा рдХो рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
- рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕рдмूрдд (Circumstantial Evidence): рдЬो рд╕्рдеिрддि рдпा рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рд╣ैं।
-
рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рд╕рдмूрдд:
- рдЕрд╡ैрдз рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕рдмूрдд।
- рд╣िрдпрд░рд╕े (рд╕ुрдиी-рд╕ुрдиाрдИ рдмाрдд) рд╕рдмूрдд, рдЬрдм рддрдХ рдХि рд╡े рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рди рдЖрддे рд╣ों।
4. Admission рдФрд░ Relevance рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдз
Admission рдФрд░ Relevance рдХा рдЖрдкрд╕ рдоें рдШрдиिрд╖्рда рд╕ंрдмंрдз рд╣ै। рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╕рдмूрддों рдХो рд╣ी рдЕрджाрд▓рдд рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдФрд░ рд╡े рд╣ी рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд╕рднी рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рд╕рдмूрдд рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддे।
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдкूрд░्рд╡ рдЖрдЪрд░рдг рд╣рдоेрд╢ा рдоाрдорд▓े рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा।
5. рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг
рднाрд░рддीрдп рди्рдпाрдпाрд▓рдпों рдиे рд╡िрднिрди्рди рдоाрдорд▓ों рдоें рд╕рдмूрддों рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдФрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдкрд░ рдиिрд░्рдгрдп рджिрдП рд╣ैं:
- Pakala Narayana Swami v. Emperor (1939): рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдХрд╣ा рдХि рдХेрд╡рд▓ рд╡े рд╣ी рддрде्рдп рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ैं рдЬो рд╕ीрдзे рдоाрдорд▓े рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
- State of U.P. v. Deoman Upadhyay (1960): рд╕рдмूрдд рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдкрд░ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдХрд╣ा рдХि рди्рдпाрдп рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।
6. рдЖрдзुрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг: рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдФрд░ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕рдмूрдд
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдоें рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕рдмूрддों рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдФрд░ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдмрдв़ рдЧрдИ рд╣ै।
- рдзाрд░ा 65B: рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд░िрдХॉрд░्рдб рдХो рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рдХे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
- Case Law: Arjun Panditrao Khotkar v. Kailash Kushanrao Gorantyal (2020) рдоें рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕рдмूрддों рдХे рдк्рд░рдоाрдгрди рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा।
7. рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
Admission рдФрд░ Relevance of Evidence рди्рдпाрдпिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рджो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рддंрдн рд╣ैं। рдпрд╣ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдФрд░ рд╡ैрдз рд╕рдмूрддों рдХो рд╣ी рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░े। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1872 рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ैं। рди्рдпाрдп рдХी рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрди рдиिрдпрдоों рдХा рдкाрд▓рди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рд╕рдмूрддों рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдФрд░ рдЙрдирдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХा рд╕рд╣ी рдоूрд▓्рдпांрдХрди рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХो рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рдд्рд╡рд░िрдд рди्рдпाрдп рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддा рд╣ै।